นสนิทัสสนัตติกโนอุปาทานโคจฉกทุกะ เล่ม ๔๕

สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งเป็นกิเลสอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่เป็นกิเลสเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ ๒๒. สนิทัสสนติกะ ๘๓-๙๙. ปิฏฐิทุกะ

สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๒๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ

สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งมีเหตุต้องประหาณด้วยโสดา-ปัตติมรรคอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมีเหตุไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมีเหตุไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมีเหตุมิใช่ไม่ต้องประหาณด้วยโสดา-ปัตติมรรคเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ

สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งมีวิตกอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่ใช่มีวิตกเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่มีวิตกอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่มีวิตกเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ

สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งมีวิจารอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่ใช่มีวิจารเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่มีวิจารอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่มีวิจารเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ

สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งสหรคตด้วยปีติอาศัยสภาว-ธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่สหสรคตด้วยปีติเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่สหรคตด้วยปีติอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่สหรคตด้วยปีติเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ

สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งสหรคตด้วยสุขอาศัยสภาว-ธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่สหสรคตด้วยสุขเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่สหรคตด้วยสุขอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่สหรคตด้วยสุขเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ

สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งเป็นกามาวจรอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่เป็นกามาวจรเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๒๑ วาระ ฯลฯ อัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่เป็นกามาวจรอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่เป็นกามาวจรเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งเป็นรูปาวจรอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่เป็นรูปาวจรเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่เป็นรูปาวจรอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่เป็นรูปาวจรเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๒๑ วาระ ฯลฯ อัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ

สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งนับเนื่องในวัฏฏทุกข์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่ใช่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๒๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งให้ผลแน่นอนอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่ใช่ให้ผลแน่นอนเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่แน่นอนโดยอาการทั้งสองนั้นอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่แน่นอนโดยอาการทั้งสองนั้นเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๒๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ

สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมีธรรมอื่นยิ่งกว่าอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่ใช่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๒๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ ๒๒. สนิทัสสนติกะ ๑๐๐. สรณทุกะ

สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้โดยเหตุปัจจัยมี ๗ วาระ สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้โดยเหตุปัจจัย มี ๗วาระ สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้กระทบได้และที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้โดยเหตุปัจจัย มี ๗ วาระ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------