นปริตตัตติกนเหตุทุกปริตตัตติกเหตุทุกะ เล่ม ๔๕

เหตุธรรมที่เป็นมหัคคตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรมที่ไม่ใช่ปริตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑๑นปริตตารัมมณัตติกนเหตุทุกะปริตตารัมมณัตติกเหตุทุกะ

เหตุธรรมที่เป็นปริตตารัมมณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรมที่ไม่ใช่ปริตตา- *รัมมณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑๓ นหีนัตติกนเหตุทุกหีนัตติกเหตุทุกะ

เหตุธรรมที่เป็นมัชฌิมธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่หีนธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุ ปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙ นมิจฉัตตัตติกนเหตุทุกมิจฉัตตัตติกเหตุทุกะ

เหตุธรรมที่เป็นสัมมัตตนิยตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรมที่ไม่ใช่มิจฉัตต- *นิยตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙ นมัคคารัมมณัตติกนเหตุทุกมัคคารัมมณัตติกเหตุทุกะ

เหตุธรรมที่เป็นมัคคเหตุกธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรมที่ไม่ใช่มัคคารัมมณ- *ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นอุปปันนัตติกนเหตุทุกอุปปันนัตติกเหตุทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อุปปันนธรรม เป็นปัจจัยแก่นเหตุธรรมที่เป็นอุปปันนธรรม โดยเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อุปาทิธรรม เป็นปัจจัยแก่นเหตุธรรมที่เป็นอุปปันนธรรมโดยเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นอตีตัตติกนเหตุทุกอตีตัตติกนเหตุทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อตีตธรรม เป็นปัจจัยแก่นเหตุธรรมที่เป็นปัจจุป-*ปันนธรรม โดยเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อนาคตธรรม เป็นปัจจัยแก่นเหตุธรรมที่เป็นปัจจุปปันน-*ธรรม โดยเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นอตีตารัมมณัตติกนเหตุทุกอตีตารัมมณัตติกเหตุทุกะ

เหตุธรรมที่เป็นอนาคตารัมมณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรมที่ไม่ใช่อตีตา- *รัมมณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑๗ นอัชฌัตตัตติกนเหตุทุกอัชฌัตตัตติกเหตุทุกะ

เหตุธรรมที่เป็นพหิทธาธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรมที่ไม่ใช่อัชฌัตตธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหตุธรรมที่เป็นอัชฌัตตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรมที่ไม่ใช่พหิทธาธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒ นอัชฌัตตารัมมณัตติกนเหตุทุกอัชฌัตตารัมมณัตติกเหตุทุกะ

เหตุธรรมที่เป็นอัชฌัตตารัมมณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรมที่ไม่ใช่อัชฌัตตารัมมณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๒ นัย เหตุธรรมที่เป็นพหิทธารัมมณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรมที่ไม่ใช่พหิทธารัมมณ-*ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

สภาวธรรมที่เป็นมหัคคตะซึ่งเป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นปริตตะซึ่งไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑๑ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๑๑ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ ปุเรชาตปัจจัย มี ๙ วาระ อาเสวนปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑๑ วาระ

สภาวธรรมที่มีปริตตะเป็นอารมณ์ซึ่งเป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีปริตตะเป็นอารมณ์ซึ่งไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑๓ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๑๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ ปุเรชาตปัจจัย มี ๙ วาระ อาเสวนปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑๓ วาระ ๑๔-๑๗. หีนติกะเป็นต้น ๑. เหตุทุกะ

สภาวธรรมชั้นกลางซึ่งเป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นชั้นต่ำซึ่งไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ

สภาวธรรมที่มีมรรคเป็นอารมณ์ซึ่งเป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีมรรคเป็นอารมณ์ซึ่งไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒๖ วาระ ฯลฯ อาเสวนปัจจัย มี ๑๕ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๖ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นอดีตซึ่งมิใช่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นปัจจุบันซึ่งไม่เป็นเหตุโดยเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่เป็นอนาคตซึ่งมิใช่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นปัจจุบันซึ่งไม่เป็นเหตุโดยเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่เป็นอดีตและที่ไม่เป็นอนาคตซึ่งมิใช่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นปัจจุบันซึ่งไม่เป็นเหตุโดยเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ อนันตรปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อุปนิสสยปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่เป็นภายนอกตนซึ่งเป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นภายในตนซึ่งไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่เป็นภายในตนซึ่งเป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นภายนอกตนซึ่งไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ

สภาวธรรมที่มีธรรมภายในตนเป็นอารมณ์ซึ่งเป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีธรรมภายในตนเป็นอารมณ์ซึ่งไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ สภาวธรรมที่มีธรรมภายนอกตนเป็นอารมณ์ซึ่งเป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีธรรมภายนอกตนเป็นอารมณ์ซึ่งไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ ปุเรชาตปัจจัย มี ๒ วาระ อาเสวนปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------