นกุสลัตติกนวิตักกัตติกกุสลัตติกวิตักกัตติกะ เล่ม ๔๕

สวิตักกสวิจารธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สวิตักกสวิจารธรรมที่ไม่ใช่ กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

อวิตักกวิจารมัตตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อวิตักกวิจารมัตตธรรม ที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

อวิตักกอวิจารธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อวิตักกอวิจารธรรม ที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑๒ นกุสลัตติกนปีติตติกกุสลัตติกปีติตติกะ

ปีติสหคตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ปีติสหคตธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

สุขสหคตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สุขสหคตธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

อุเบกขาสหคตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อุเบกขาสหคตธรรมที่ไม่ใช่ กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙ นกุสลัตติกนทัสสนัตติกกุสลัตติกทัสสนัตติกะ

ทัสสเนนปหาตัพพธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพ- *ธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ภาวนายปหาตัพพธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ภาวนายปหาตัพพธรรม ที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

เนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพธรรม ที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ เนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพธรรม ที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓นกุสลัตติกนทัสสเนนปหาตัพพเหตุกัตติกะกุสลัตติกทัสสเนนปหาตัพพเหตุกัตติกะ

ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหา- *ตัพพเหตุกธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ภาวนายหาตัพพเหตุกธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ภาวนายปหาตัพพ- *เหตุกธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

เนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพเหตุกธรรม ที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ เนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพเหตุกธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นกุสลัตติกนอาจยคามิตติกกุสลัตติกอาจยคามิตติกะ

อาจยคามิธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาจยคามิธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อปจยคามิธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อปจยคามิธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

เนวาจยคามินาปจยคามิธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เนวาจยคามินา- *ปจยคามิธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕ นกุสลัตติกนเสกขัตติกกุสลัตติกเสกขัตติกะ

เสกขธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เสกขธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อเสกขธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อเสกขธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

เนวเสกขานาเสกขธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เนวเสกขานา- *เสกขธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕ นกุสลัตติกนปริตตัตติกกุสลัตติกปริตตัตติกะ

ปริตตธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ปริตตธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕

มหัคคตธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่มหัคคตธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อัปปมาณธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัปปมาณธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖ นกุสลัตติกนปริตตารัมมณัตติกกุสลัตติกปริตตารัมมณัตติกะ

ปริตตารัมมณธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ปริตตารัมมณธรรม ที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

มหัคคตารัมมณธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่มหัคคตารัมมณธรรมที่ไม่ใช่ กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

อัปปมาณารัมมณธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัปปมาณารัมมณธรรม ที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งสหรคตด้วยปีติอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่สหรคตด้วยปีติเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งสหรคตด้วยสุขอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่สหรคตด้วยสุขเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งสหรคตด้วยอุเบกขาอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่สหรคตด้วยอุเบกขาเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ ๑. กุสลติกะ ๗. ทัสสนติกะ

สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเป็นเหตุให้ถึงนิพพานอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิ จุติ และนิพพานอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งมิใช่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิ จุติ และนิพพานเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๕ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๕ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ ๑. กุสลติกะ ๑๐. เสกขติกะ

สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งมีปริตตะเป็นอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีปริตตะเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งมีมหัคคตะเป็นอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีมหัคคตะเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งมีอัปปมาณะเป็นอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีอัปปมาณะเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------