นกุสลัตติกนสัปปัจจยทุกกุสลัตติกสัปปัจจยทุกะ เล่ม ๔๕

ธรรมที่ไม่ใช่สัปปัจจยธรรมที่ไม่ใช่กุศล เป็นปัจจัยแก่สัปปัจจยธรรมที่เป็นกุศลโดยอารัมมณปัจจัย มี ๖ นัย สังขตทุกะ ก็เหมือนกับสัปปัจจยทุกะนกุสลัตติกนสนิทัสสนทุกกุสลัตติกสนิทัสสนทุกะ

สนิทัสสนธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนธรรมที่ไม่ใช่ กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนธรรมที่ไม่ใช่กุศล เป็นปัจจัยแก่อนิทัสสนธรรมที่เป็นกุศล โดยอารัมมณปัจจัย พึงกระทำเป็นปัญหา ๙ นกุสลัตติกนสัปปฏิฆทุกกุสลัตติกสัปปฏิฆทุกะ

สัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นกุสลัตติกนรูปีทุกกุสลัตติกรูปีทุกะ

รูปีธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่รูปีธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อรูปีธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อรูปีธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นกุสลัตติกนโลกิยทุกกุสลัตติกโลกิยทุกะ

โลกิยธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่โลกิยธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕

โลกุตตรธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่โลกุตตรธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ฯลฯ โลกุตตรธรรมที่เป็นอัพยากฤต ฯลฯ พึงกระทำวาระ ๖ นกุสลัตติกนเกนจิวิญเญยยทุกกุสลัตติกเกนจิวิญเญยยทุกะ

เกนจิวิญเญยยธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เกนจิวิญเญยยธรรมที่ไม่ใช่ กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑๘

เกนจินวิญเญยยธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เกนจินวิญเญยยธรรม ที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑๘ นกุสลัตติกโนอาสวทุกกุสลัตติกอาสวทุกะ

อาสวธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙ นกุสลัตติกนสาสวทุกกุสลัตติกสาสวทุกะ

สาสวธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สาสวธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕ นกุสลัตติกนอาสวสัมปยุตตทุกกุสลัตติกอาสวสัมปยุตตทุกะ

อาสวสัมปยุตตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาสวสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่ กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อาสววิปปยุตตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาสววิปปยุตตธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๙ นัย นกุสลัตติกนอาสวสาสวทุกกุสลัตติกอาสวสาสวทุกะ

อาสวะและสาสวธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรมและไม่ใช่ อนาสวธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่เป็นสาสวธรรม แต่ไม่ใช่อาสวธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ อนาสวธรรม และไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙นกุสลัตติกนอาสวอาสวสัมปยุตตทุกะกุสลัตติกอาสวอาสวสัมปยุตตทุกะ

ธรรมที่เป็นทั้งอาสวะและอาสวสัมปยุตตธรรม ที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ อาสวธรรม และไม่ใช่อาสววิปปยุตตธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรม แต่ไม่ใช่อาสวธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาสววิปปยุตตธรรม และไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย นกุสลัตติกอาสววิปปยุตตนสาสวทุกะ กุสลัตติกอาสววิปปยุตตสาสวทุกะ

อาสววิปปยุตตสาสวธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่เป็นอาสววิปปยุตต- *ธรรม และไม่ใช่สาสวธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕

สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีปัจจัยปรุงแต่งเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งมีปัจจัยปรุงแต่งโดยอารัมมณปัจจัย อารัมมณปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ อุปนิสสยปัจจัย มี ๖ วาระ (สังขตทุกะเหมือนกับสัปปัจจยทุกะ)

สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่กระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งกระทบไม่ได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งมิใช่กระทบไม่ได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งเป็นโลกิยะอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นโลกิยะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๕ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๕ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเป็นโลกุตตระอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นโลกุตตระเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งเป็นโลกุตตระอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นโลกุตตระเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (พึงเพิ่มเป็น ๖ วาระ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ

สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งเป็นอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งไม่เป็นอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งมิใช่ไม่เป็นอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ

สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งสัมปยุตด้วยอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่สัมปยุตด้วยอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งวิปปยุตจากอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่วิปปยุตจากอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ

สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งเป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะอาศัยสภาว-ธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นอาสวะและไม่วิปปยุตจากอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย(ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งสัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่วิปปยุตจากอาสวะและมิใช่ไม่เป็นอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งวิปปยุตจากอาสวะแต่เป็นอารมณ์ของอาสวะอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งวิปปยุตจากอาสวะและไม่ใช่เป็นอารมณ์ของอาสวะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๕ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๕ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------