โนอุปาทานโคจฉกทุกนสนิทัสสนัตติกะ เล่ม ๔๕

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่อุปาทานธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัป- *ปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่อุปาทานธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ โนกิเลสโคจฉกทุกนสนิทัสสนัตติกกิเลสโคจฉกทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่กิเลสธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัป- *ปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่กิเลสธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓นทัสสเนนปหาตัพพทุกนสนิทัสสนัตติกะทัสสเนนปหาตัพพทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓นภาวนายปหาตัพพทุกนสนิทัสสนัตติกะภาวนายปหาตัพพทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่ภาวนายปหาตัพพธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่ภาวนายปหาตัพพธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓นทัสสเนนปหาตัพพเหตุกทุกนสนิทัสสนัตติกะทัสสเนนปหาตัพพเหตุกทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกธรรม อาศัยธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓นภาวนายปหาตัพพเหตุกทุกนสนิทัสสนัตติกะภาวนายปหาตัพพเหตุกทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่ภาวนายปหาตัพพเหตุกธรรม อาศัยธรรมที่ ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่ภาวนายปหาตัพพเหตุกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นสวิตักกทุกนสนิทัสสนัตติกสวิตักกทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอวิตักกธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัป- *ปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่สวิตักกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นสวิจารทุกนสนิทัสสนัตติกสวิจารทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอวิจารธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัป- *ปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่สวิจารธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นสัปปีติกทุกนสนิทัสสนัตติกสัปปีนติกทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัปปีติกธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัป- *ปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่สัปปีติกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นปีติสหคตทุกนสนิทัสสนัตติกปีติสหคตทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่ปีติสหคตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสน- *สัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่ปีติสหคตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นสุขสหคตทุกนสนิทัสสนัตติกสุขสหคตทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่สุขสหคตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสน- *อัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่สุขสหคตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓นอุเบกขาสหคตทุกนสนิทัสสนัตติกะอุเบกขาสหคตทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่อุเบกขาสหคตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่อุเบกขาสหคตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นกามาวจรทุกนสนิทัสสนัตติกกามาวจรทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่กามาวจรธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสน- *สัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่กามาวจรธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นรูปาวจรทุกนสนิทัสสนัตติกรูปาวจรทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่รูปาวจรธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัป- *ปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่รูปาวจรธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นอรูปาวจรทุกนสนิทัสสนัตติกอรูปาวจรทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่อรูปาวจรธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสน- *สัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่อรูปาวจรธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นปริยาปันนทุกนสนิทัสสนัตติกปริยาปันนทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอปริยาปันนธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสน- *สัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่ปริยาปันนธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นนิยยานิกทุกนสนิทัสสนัตติกนิยยานิกทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมที่เป็นอนิยยานิกธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสน- *สัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่นิยยานิกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นนิยตทุกนสนิทัสสนัตติกนิยตทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ที่เป็นอนิยตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสน สัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่นิยตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นสอุตตรทุกนสนิทัสสนัตติกสอุตตรทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นสอุตตรธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสน สัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่สอุตตรธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นสรณทุกนสนิทัสสนัตติกสรณทุกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสน- *สัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่อรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม และธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่อรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ ในอนิทัสสนอัปปฏิฆมูล ก็มีวาระ ๓ เหมือนกัน

อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมที่เป็นอรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆ- *ธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑ ในอธิปติปัจจัย มี " ๑ ในอวิคตปัจจัย มี " ๑

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆ- *ธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆ- *ธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย มี " ๓ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย มี " ๓ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อวิคตปัจจัย มี " ๓

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ในเหตุปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย มีวาระ ๓ สหชาตวารก็ดี ปัญจยวารก็ดี นิสสยวารก็ดี สังสัฏฐวารก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี พึงให้พิสดาร

ธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม เป็นปัจจัยแก่สนิทัสสน-*สัปปฏิฆธรรมที่เป็นอรณธรรม โดยเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่อรณธรรม เป็นปัจจัยแก่สนิทัสสนสัปปฏิฆ-*ธรรมที่เป็นอรณธรรม โดยเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒ ในอธิปติปัจจัย มี " ๒ ในอวิคตปัจจัย มี " ๒ อนุโลมก็ดี ปัจจนียะก็ดี อนุโลมปัจจนียะก็ดี ปัจจนียานุโลมก็ดี แห่งปัญหาวารในกุสลัตติกะ ท่านนับไว้ฉันใด พึงนับฉันนั้น ปัจจนียานุโลมทุกัตติกปัฏฐาน จบ.

สภาวธรรมที่ไม่เป็นกิเลสซึ่งเห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกิเลสซึ่งไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ ๘๓-๑๐๐. ปิฏฐิทุกะ ๒๒. สนิทัสสนติกะ

สภาวธรรมที่ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคซึ่งเห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคซึ่งไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓ ซึ่งเห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓ ซึ่งไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓ ซึ่งเห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุไม่ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓ ซึ่งไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่มีวิตกซึ่งเห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีวิตกซึ่งไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่มีวิจารซึ่งเห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีวิจารซึ่งไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่สหรคตด้วยปีติซึ่งเห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่สหรคตด้วยปีติซึ่งไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่สหรคตด้วยสุขซึ่งเห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่สหรคตด้วยสุขซึ่งไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่สหรคตด้วยอุเบกขาซึ่งเห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่สหรคตด้วยอุเบกขาซึ่งไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย(ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่เป็นกามาวจรซึ่งเห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกามาวจรซึ่งไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นอรูปาวจรซึ่งเห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอรูปาวจรซึ่งไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ซึ่งเห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาว-ธรรมที่ไม่ใช่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ซึ่งไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ซึ่งเห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ซึ่งไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่ให้ผลไม่แน่นอนซึ่งเห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่ให้ผลแน่นอนซึ่งไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------