๑. กุสลติกะ ๕๗. เจตสิกทุกะ

เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ (ย่อ สหชาตวาร ฯลฯ สัมปยุตตวารเหมือนกับปฏิจจวาร)เหตุปัจจัยและอารัมมณปัจจัย

สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเป็นเจตสิกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเป็นเจตสิกโดยเหตุปัจจัย (๑) สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งเป็นเจตสิกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งเป็นเจตสิกโดยเหตุปัจจัย (๑) สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งเป็นเจตสิกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งเป็นเจตสิกโดยเหตุปัจจัย (๑) สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเป็นเจตสิกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเป็นเจตสิกโดยอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งเป็นเจตสิกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งเป็นเจตสิกโดยอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งเป็นเจตสิกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งเป็นเจตสิกโดยอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ (ย่อ)

สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่เป็นเจตสิกอาศัยสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเป็นเจตสิกเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๑) สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่เป็นเจตสิกอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งไม่เป็นเจตสิกเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๑) สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่เป็นเจตสิกอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่เป็นเจตสิกเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๑) สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่เป็นเจตสิกอาศัยสภาวธรรมที่เป็นกุศลและที่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่เป็นเจตสิกเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๑) สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่เป็นเจตสิกอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอกุศลและที่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่เป็นเจตสิกเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๑) (ย่อ)

เหตุํ อนิยตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นเหตุ อนิยโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอารมฺมณปจฺจยา: ฯ นเหตุํ อนิยตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นเหตุ อนิยโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอารมฺมณปจฺจยา: ฯ เหตุํ อนิยตญฺจ นเหตุํ อนิยตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นเหตุ อนิยโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอารมฺมณปจฺจยา: ฯ

เจตสิกธรรมที่เป็นกุศล อาศัยเจตสิกธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เจตสิกธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยเจตสิกธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย เจตสิกธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยเจตสิกธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

นเหตุยา เทฺว นอารมฺมเณ ตีณิ นอธิปติยา นว นอนนฺตเร ตีณิ นสมนนฺตเร ตีณิ นอญฺญมญฺเญ ตีณิ นอุปนิสฺสเย ตีณิ นปุเรชาเต นว นปจฺฉาชาเต นว นอาเสวเน นว นกมฺเม ตีณิ นวิปาเก นว นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เอกํ นสมฺปยุตฺเต ตีณิ นวิปฺปยุตฺเต นว โนนตฺถิยา ตีณิ โนวิคเต ตีณิ ฯ

ในเหตุปัจจัย มีหัวข้อปัจจัย ๓ ในอารัมมณปัจจัย มี " ๓ในสหชาตวารก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี เหมือนกับปฏิจจวาร

เหตุปจฺจยา นอารมฺมเณ ตีณิ ฯ

เจตสิกธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่เจตสิกธรรมที่เป็นกุศล โดยเหตุปัจจัย เจตสิกธรรมที่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่เจตสิกธรรมที่เป็นอกุศล โดยเหตุปัจจัย เจตสิกธรรมที่เป็นอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่เจตสิกธรรมที่เป็นอัพยากฤตโดยเหตุปัจจัย

นเหตุปจฺจยา อารมฺมเณ เทฺว ฯ สหชาตวาโรปิ ปจฺจยวาโรปิ นิสฺสยวาโรปิ สํสฏฺฐวาโรปิ สมฺปยุตฺตวาโรปิ ปฏิจฺจวารสทิสา วิตฺถาเรตพฺพา ฯ ปญฺหาวาโร

เจตสิกธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่เจตสิกธรรมที่เป็นกุศล โดยอารัมมณปัจจัย มี ๓ นัย เจตสิกธรรมที่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่เจตสิกธรรมที่เป็นอกุศล โดยอารัมมณปัจจัย มี ๓ นัย เจตสิกธรรมที่เป็นอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่เจตสิกธรรมที่เป็นอัพยากฤตโดยอารัมมณปัจจัย มี ๓ นัย

เหตุ อนิยโต ธมฺโม เหตุสฺส อนิยตสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย: ตีณิ ฯ

ในเหตุปัจจัย มีหัวข้อปัจจัย ๓ ในอารัมมณปัจจัย มี " ๙ ในอธิปติปัจจัย มี " ๗ ในอวิคตปัจจัย มี " ๓แม้ปัญหาวารในกุสลัตติกะฉันใด พึงให้พิสดารฉันนั้น

เหตุ อนิยโต ธมฺโม เหตุสฺส อนิยตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย: นว ฯ

อเจตสิกธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยอเจตสิกธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

เหตุ อนิยโต ธมฺโม เหตุสฺส อนิยตสฺส ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย: อารมฺมณาธิปติ สหชาตาธิปติ ตีณิ ฯ นเหตุ อนิยโต ธมฺโม นเหตุสฺส อนิยตสฺส ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย: อารมฺมณาธิปติ สหชาตาธิปติ ตีณิ ฯ เหตุ อนิยโต จ นเหตุ อนิยโต จ ธมฺมา เหตุสฺส อนิยตสฺส ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย: อารมฺมณาธิปติ สหชาตาธิปติ ตีณิ ฯ

ในเหตุปัจจัย มีหัวข้อปัจจัย ๕ ในอารัมมณปัจจัย มี " ๑ ในอวิคตปัจจัย มี " ๕

เหตุยา ตีณิ อารมฺมเณ นว อธิปติยา นว อนนฺตเร นว สมนนฺตเร นว สหชาเต นว อญฺญมญฺเญ นว นิสฺสเย นว อุปนิสฺสเย นว ปุเรชาเต ตีณิ ปจฺฉาชาเต ตีณิ อาเสวเน นว กมฺเม ตีณิ วิปาเก นว อาหาเร ตีณิ อินฺทฺริเย นว ฌาเน ตีณิ มคฺเค นว สมฺปยุตฺเต นว วิปฺปยุตฺเต ปญฺจ อตฺถิยา นว นตฺถิยา นว วิคเต นว อวิคเต นว ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีหัวข้อปัจจัย ๑สหชาตวารก็ดี ปัญหาวารก็ดี พึงให้พิสดารอย่างนี้กุสลัตติกเจตสิกทุกะ จบ