๓. สัจจกถา ว่าด้วยสัจจะ

จตฺตาริ สจฺจานิ อสงฺขตานีติ ฯ อามนฺตา ฯ จตฺตาริ ตาณานิ จตฺตาริ เลณานิ จตฺตาริ สรณานิ จตฺตาริ ปรายนานิ จตฺตาริ อจฺจุตานิ จตฺตาริ อมตานิ จตฺตาริ นิพฺพานานีติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ จตฺตาริ นิพฺพานานีติ ฯ อามนฺตา ฯ อตฺถิ จตุนฺนํ นิพฺพานานํ อุจฺจนีจตา หีนปฺปณีตตา อุกฺกํสาวกํโส สีมา วา เภโท วา ราชิ วา อนฺตริกา วาติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

สกวาที สัจจะ ๔ เป็นอสังขตะ ปรวาที ถูกแล้ว ส. ที่ต้านทานก็เป็น ๔ ที่เร้นก็เป็น ๔ ที่พึ่งเป็น ๔ ที่หมายก็เป็น ๔ ฐานะอันไม่เคลื่อนก็เป็น ๔ อมตะก็เป็น ๔ นิพพานก็เป็น ๔ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. นิพพาน ก็เป็น ๔ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. มีความสูงและต่ำ มีความเลวและประณีต มีความอุกฤษฏ์ เลวทราม มีเขตแดน หรือความแตกต่าง หรือร่อง หรือระหว่างขั้นแห่งนิพพาน ๔อย่างนั้น หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ทุกฺขสจฺจํ อสงฺขตนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ ทุกฺขํ อสงฺขตนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ ทุกฺขสจฺจํ อสงฺขตนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ กายิกํ ทุกฺขํ เจตสิกํ ทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา อสงฺขตาติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ สมุทยสจฺจํ อสงฺขตนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ สมุทโย อสงฺขโตติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ สมุทยสจฺจํ อสงฺขตนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหา อสงฺขตาติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ มคฺคสจฺจํ อสงฺขตนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ มคฺโค อสงฺขโตติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ มคฺคสจฺจํ อสงฺขตนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ สมฺมาทิฏฺฐิ ฯเปฯ สมฺมาสมาธิ อสงฺขโตติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. ทุกขสัจเป็นอสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ทุกข์เป็นอสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. ทุกขสัจเป็นอสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ทุกข์ทางกาย ทุกข์ทางใจ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เป็นอสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. สมุทัยสัจเป็นอสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. สมุทัยเป็นอสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. สมุทัยสัจเป็นอสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา เป็นอสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. มัคคสัจเป็นอสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. มรรคเป็นอสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. มัคคสัจเป็นอสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ เป็นอสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ทุกฺขํ สงฺขตนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ ทุกฺขสจฺจํ สงฺขตนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ กายิกํ ทุกฺขํ เจตสิกํ ทุกฺขํ โสกปริเทว- ทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สงฺขตาติ ฯ อามนฺตา ฯ ทุกฺขสจฺจํ สงฺขตนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ สมุทโย สงฺขโตติ ฯ อามนฺตา ฯ สมุทยสจฺจํ สงฺขตนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหา สงฺขตาติ ฯ อามนฺตา ฯ สมุทยสจฺจํ สงฺขตนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ มคฺโค สงฺขโตติ ฯ อามนฺตา ฯ มคฺคสจฺจํ สงฺขตนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ สมฺมาทิฏฺฐิ ฯเปฯ สมฺมา สมาธิ สงฺขโตติ ฯ อามนฺตา ฯ มคฺคสจฺจํ สงฺขตนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. ทุกข์เป็นสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ทุกขสัจเป็นสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. ทุกข์ทางกาย ทุกข์ทางใจ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เป็นสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ทุกขสัจเป็นสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. สมุทัยเป็นสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. สมุทัยสัจเป็นสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา เป็นสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. สมุทัยสัจเป็นสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. มรรคเป็นสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. มัคคสัจเป็นสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ เป็นสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. มัคคสัจเป็นสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

นิโรธสจฺจํ อสงฺขตํ นิโรโธ อสงฺขโตติ ฯ อามนฺตา ฯ ทุกฺขสจฺจํ อสงฺขตํ ทุกฺขํ อสงฺขตนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ นิโรธสจฺจํ อสงฺขตํ นิโรโธ อสงฺขโตติ ฯ อามนฺตา ฯ สมุทยสจฺจํ อสงฺขตํ สมุทโย อสงฺขโตติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ นิโรธสจฺจํ อสงฺขตํ นิโรโธ อสงฺขโตติ ฯ อามนฺตา ฯ มคฺคสจฺจํ อสงฺขตํ มคฺโค อสงฺขโตติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. นิโรธสัจเป็นอสังขตะ นิโรธเป็นอสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ทุกขสัจเป็นอสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. นิโรธสัจเป็นอสังขตะ นิโรธเป็นอสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. สมุทัยสัจเป็นอสังขตะ สมุทัยเป็นอสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. นิโรธสัจเป็นอสังขตะ นิโรธเป็นอสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. มัคคสัจเป็นอสังขตะ มรรคเป็นอสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ทุกฺขสจฺจํ อสงฺขตํ ทุกฺขํ สงฺขตนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ นิโรธสจฺจํ อสงฺขตํ นิโรโธ สงฺขโตติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ สมุทยสจฺจํ อสงฺขตํ สมุทโย สงฺขโตติ ฯ อามนฺตา ฯ นิโรธสจฺจํ อสงฺขตํ นิโรโธ สงฺขโตติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ มคฺคสจฺจํ อสงฺขตํ มคฺโค สงฺขโตติ ฯ อามนฺตา ฯ นิโรธสจฺจํ อสงฺขตํ นิโรโธ สงฺขโตติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. ทุกขสัจเป็นอสังขตะ ทุกข์เป็นสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. นิโรธสัจเป็นอสังขตะ นิโรธเป็นสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. สมุทัยสัจเป็นอสังขตะ สมุทัยเป็นสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. นิโรธสัจเป็นอสังขตะ นิโรธเป็นสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. มัคคสัจเป็นอสังขตะ มรรคเป็นสังขตะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. นิโรธสัจเป็นอสังขตะ นิโรธเป็นสังขตะ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

น วตฺตพฺพํ จตฺตาริ สจฺจานิ อสงฺขตานีติ ฯ อามนฺตา ฯ นนุ วุตฺตํ ภควตา จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ ฯ กตมานิ จตฺตาริ ฯ อิทํ ทุกฺขนฺติ ภิกฺขเว ตถเมตํ อวิตถเมตํ อนญฺญถเมตํ ฯเปฯ อยํ ทุกฺขสมุทโยติ ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรโธติ ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ตถเมตํ อวิตถเมตํ อนญฺญถเมตํ อิมานิ โข ภิกฺขเว จตฺตาริ ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานีติ อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ ฯ อามนฺตา ฯ เตน หิ จตฺตาริ สจฺจานิ อสงฺขตานีติ ฯ สจฺจกถา ฯ --------

ป. ไม่พึงกล่าวว่า สัจจะ ๔ เป็นอสังขตะ หรือ? ส. ถูกแล้ว ป. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ๔ อย่างนี้ แท้ไม่ผิดไม่เป็นอย่างอื่น ๔ อย่าง เป็นไฉน คำว่า นี้ทุกข์ นี้แท้ นี้ไม่ผิด นี้ไม่เป็นอย่างอื่น ฯลฯ คำว่า นี้ทุกขสมุทัย ฯลฯ คำว่า นี้ทุกข นิโรธ ฯลฯ คำว่า นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา นี้แท้ นี้ไม่ผิด นี้ ไม่เป็นอย่างอื่น ดูกรภิกษุทั้งหลาย ๔ อย่างนี้แล แท้ ไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น ดังนี้ เป็นสูตรมีอยู่จริง มิใช่หรือ? ส. ถูกแล้ว ป. ถ้าอย่างนั้น สัจจะ ๔ ก็เป็นอสังขตะ น่ะสิสัจจกถา จบ -----------------------------------------------------